Ngā pukapuka āwhina me ngā mihi
I kohikohia mai ngā kupu, ngā tikanga o aua kupu, ngā whakamārama me ngā rerenga kōrero hei tauira o tēnei papakupu i te mahi a te pukapuka me ngā kōrero i ngā tau kua hipa. Heoi anō, i āta tirohia ēnei pukapuka e whai ake nei. Nō reira, tēnei te mihi atu ki ngā kaituhi me ngā kaitā o ēnei rauemi.
Koia nei ngā tino pūtake o ngā tikanga o ngā kupu me ngā whakamārama o ngā momo whakatakoto kupu tae atu ki ngā kīwaha me te mihi atu a te kaituhi:
- Bauer, W. 1997. The Reed Reference Grammar of Māori. Auckland: Reed Books.
- Benton, R., A. Frame & P. Meredith. 2013. Te Mātāpunenga. A Compendium of References to the Concepts and Institutions of Māori Customary Law. Wellington: Victoria University Press.
- Biggs, Bruce. 1998. Let’s Learn Maori: A Guide to the Study of the Maori Language. Auckland: Auckland University Press.
- Deverson, T. & G. Kennedy (eds.). 2005. The New Zealand Oxford Dictionary. South Melbourne: Oxford University Press.
- Mead, H.M. & N. Grove. 2001. Ngā Pēpeha a ngā Tīpuna. Wellington: Victoria University Press.
- Harlow, Ray. 2001. A Māori Reference Grammar. Auckland: Pearson Education New Zealand Limited.
- He Kupenga Hao i te Reo. 2009. Te Reo Putaiao. Te Whanga-nui-a-Tara: Te Tāhuhu o Te Mātauranga.
- He Kupenga Hao i te Reo. 2010. Te Reo Pāngarau. Putanga Tuarua. Te Whanga-nui-a-Tara: Te Tāhuhu o Te Mātauranga me He Kupenga Hao i te Reo.
- He Kupenga Hao i te Reo. 2014. Te Reo o Ngā Toi Ataata. He Tauira Papakupu. Papaioea: Te Tāhuhu o Te Mātauranga me He Kupenga Hao i te Reo.
- He Kupenga Hao i te Reo. 2015. Te Reo o Ngā Toi Puoro. He Tauira Papakupu. Papaioea: Te Tāhuhu o Te Mātauranga me He Kupenga Hao i te Reo.
- Ngata, H. M. 1993. English-Maori Dictionary. Wellington: Learning Media.
- Stephens, Māmari & Mary Boyce. 2013. He Papakupu Reo Ture A Dictionary of Māori Legal Terms. Wellington: LexisNexis NZ Ltd.
- Te Taura Whiri i te Reo Māori. 1996. Te Matatiki: Contemporary Māori Words. Auckland: Oxford University Press.
- Te Taura Whiri i te Reo Māori. 1999. He Kohinga Kīwaha. Auckland: Reed.
- Te Taura Whiri i te Reo Māori. 2008. He Pātaka Kupu: Te Kai a te Rangatira. Auckland: Raupo.
- Williams, H.W. 1971. A Dictionary of the Māori Language. Wellington: Government Printer.
He pūtake ēnei pukapuka mō ngā whakamārama poto o ngā rākau me ngā manu:
- Crowe, Andrew. 2001. Which Native Tree? Auckland: Penguin Books.
- Crowe, Andrew. 2001. Which Native Fern? Auckland: Penguin Books.
- Crowe, Andrew. 2002. Which New Zealand Insect? Auckland: Penguin Books.
- Crowe, Andrew. 2003. Which Coastal Plant? Auckland: Penguin Books.
- Crowe, Andrew. 2003. Which Native Forest Plant? Auckland: Penguin Books.
- Crowe, Andrew. 2004. A Field Guide to the Native Edible Plants of New Zealand. Auckland: Penguin Books.
- Dawson, John & Rob Lucus. 2011. New Zealand’s Native Trees. Nelson: Craig Potton.
- Eagle, Audrey. 2006. Eagle's Complete Trees and Shrubs of New Zealand. Wellington: Te Papa Press.
- Heather, B.D. 2000. The Field Guide to the Birds of New Zealand. Auckland: Viking.
- Salmon, J.T. 1980. The Native Trees of New Zealand. Auckland: Heinemann Reed.
- Scofield, Paul & Brent Stephenson. 2013. Birds of New Zealand. A Photographic Guide. Auckland: Auckland University Press.
Nō ēnei pukapuka te nuinga o ngā kōrero mō ngā tāngata me ngā wāhine rongonui:
- Orange, C. (ed.). 1990. Ngā Tāngata Taumata Rau 1769-1869. Wellington: Allen & Unwin and Te Tari Taiwhenua.
- Orange, C. (ed.). 1994. Ngā Tāngata Taumata Rau 1870-1900. Wellington: Bridget Williams Books and Te Tari Taiwhenua.
- Orange, C. (ed.). 1996. Ngā Tāngata Taumata Rau 1901-1920. Wellington: Auckland University Press and Te Tari Taiwhenua.
- Orange, C. (ed.). 1998. Ngā Tāngata Taumata Rau 1921-1941. Wellington: Auckland University Press and Te Tari Taiwhenua.
- Orange, C. (ed.). 2000. Ngā Tāngata Taumata Rau 1941-1961. Wellington: Auckland University Press and Te Tari Taiwhenua.
Ngā rerenga kōrero hei tauira
Kua tāpirihia he rerenga kōrero hei tauira mō ngā kupu me ngā whakamahinga kupu kia mōhio ai te kaipānui i ngā horopaki o ngā kupu. Hoatu ai ngā whakapākehātanga kia mārama ai ngā rerenga kōrero. Mehemea kāore he whakamahuki e whakamōhio mai ana nā wai te whakapākehātanga, nā te kaituhi aua whakapākehātanga, atu i ngā rerenga kōrero kua unuhia mai i te Paipera Tapu. Nō te Paipera Tapu reo Ingarihi aua whakapākehātanga katoa, arā, nō te putanga a Kīngi Hēmi. Mā te āta pānuitanga o ngā rerenga kōrero hei tauira, ka pai ake ai ngā reo o ngā ākonga.
Kua whiriwhirihia ngā rerenga kōrero hei tauira i runga anō i ngā paearu e whai ake nei:
- E whakaataria mai ana ngā kōrero e tika ana e te rerenga kōrero.
- Ka mārama te tikanga o te kupu i roto i te rerenga kōrero.
- He whakamārama atu anō o te tikanga o te kupu kei te rerenga kōrero, atu i ngā kupu Pākehā i te taha o te kupu.
- He kōrero nui whakaharahara nō neherā.
- Nā tētahi tangata rongonui ngā kōrero i tuhi.
- Nō tētahi pukapuka, aha rānei, e whai mana ana mō te tika o te reo ngā rerenga kōrero hei tauira. Hei tauira: Ngā pukapuka a Tā Āpirana Ngata rāua ko Pei Te Hurinui e kīia nei ko Ngā Mōteatea (tirohia M kei raro iho nei).
Kua māmā te mahi kimi rerenga kōrero hei tauira i te āwhina mai a Te Taura Whiri i te Reo Māori kia āhei ai au ki te uru atu ki te whakaputunga tuhituhinga e kīia nei ko Te Mātāpuna kua kohikohia e rātou. Nō reira, tēnā rawa atu koutou.
Anei ngā pū o ngā rerenga kōrero hei tauira me ngā whakapotonga o ngā ingoa o aua pukapuka:
Ngā niupepa reo Māori
-
AO
Aotearoa (1892)
-
HKW
He Kupu Whakamarama (1898)
-
HTK
Huia Tangata Kotahi (1893-5)
-
KA
Ko Aotearoa or the Maori Recorder (1861-2)
-
KO
Te Korimako (1882-1890)
-
KTP
Ko te Panui o Aotearoa (1894-6)
-
Ma
He Maramatakahaere (1841-89)
-
MM
The Maori Messenger. Ko te Karere Maori (1849-54)
-
MM.TKM
The Maori Messenger. Te Karere Maori (1855-61)
-
NH
Nga Hua o te Mohiotanga ma nga Tangata Maori (1874)
-
NHW
Nga Hiiringa i te Whitu (1896)
-
TA
Takitimu (1883)
-
TH
Te Haeata (1859-61)
-
THM
Te Hoa Maori (1885-97? 1910?)
-
THNT
Te Hokioi o Niu Tireni e Rere atu na (1863)
-
TJ
The Jubilee. Te Tiupiri (1898-1900)
-
TK
Ko te Karere o Nui Tireni (1842-6)
-
TKH
Te Korimako Hou (1889-90)
-
TKM
The Maori Messenger. Ko te Karere Maori (1849-54)
-
TKM.MM
Te Karere Maori or Maori Messenger (1861-3)
-
TKO
Te Kopara (1913-21)
-
TKP
Te Karere o Poneke (1857-8)
-
TM
Te Matariki (1881)
-
TMA
Te Matuhi (1903-06)
-
TMK
Te Mareikura (1911-13)
-
TMP
Te Paki o Matariki (1892-1935?)
-
TMR
The Maori Record (1904-07)
-
TMT
Te Manuhiri Tuarangi and Maori Intelligencer (1861)
-
TMU
Te Manukura (1916-23)
-
TP
Te Pipiwharauroa (1899-1913)
-
TPH
Te Puke ki Hikurangi (1897-1913)
-
TPM
Te Pihoihoi Mokemoke i runga i te Tuanui (1863)
-
TRA
Te Reo o Aotearoa (1932-3)
-
TTT
Te Toa Takitini (1921-32)
-
TW
Te Wananga (1874-8)
-
TWM
Te Waka Maori o Ahuriri (1863-71)
-
TWMA
Te Waka Maori o Aotearoa (1884)
-
TWMNT
Te Waka Maori o Niu Tirani (1871-9)
Ētahi atu pū
- B
Broughton, R. 1979. Ko Ngā Paiaka o Ngā Rauru Kītahi. MA thesis, Victoria University of Wellington.
- BFM
Benton, R., A. Frame & P. Meredith. 2013. Te Mātāpunenga. A Compendium of References to the Concepts and Institutions of Māori Customary Law. Wellington: Victoria University Press.
- Biggs
Biggs, B. 1997. He Whiriwhiringa: Selected Readings in Maori. Auckland: Auckland University Press.
- CS
Ministry of Justice. 2013. Ina mate ohorere te tangata. He aratohu ki ngā ratonga tirotiro mate whawhati. Ministry of Justice, Coronial Services.
- DNZB
Orange, C. (ed.). Dictionary of New Zealand Biography. Auckland: Auckland University Press & Department of Internal Affairs. Volume 1 1990, Volume 2 1993, Volume 3 1996, Volume 4 1998, Volume 5 2000.
- EM
Phillis, Te O. 2002. Eruera Mānuera. Te Whanganui-a-Tara: Huia.
- F
Fraser, G (2019). Te Tautoko i Te Hunga Āniwaniwa o Aotearoa: He Puka Whaitake mā Ngā Mātanga Hauora Hinengaro. Pōneke: Youth Wellbeing Study me RainbowYOUTH
- G
Grey, G. 1853. Ko nga Moteatea me nga Hakirara o nga Maori. Wellington: Robert Stokes.
- H
Kāretu, T.S. (ed.) 1992. Te Hīnātore. Kirikiriroa: Te Whare Wānanga o Waikato
- Ha
Te Tāhuhu o te Mātauranga. 1999. Hangarau i roto i te Marautanga o Aotearoa. Te Whanganui ā Tara: Te Pou Taki Kōrero.
- HKK
Te Taura Whiri i te Reo Māori. 1999. He Kohinga Kīwaha. Tāmaki-makau-rau: Reed
- HKKT
Papa, Pānia & Rāhui Papa. 2011. He Kohinga Kīwaha nō Tainui. Aotearoa: Takatū.
- HM
Te Taura Whiri i te Reo Māori. He Muka.
- HP
Pōtatau, Hēmi. 1991. He Hokinga Mahara. Tāmaki-makau-rau: Longman Paul.
- HS
Sadler, Hone. 2014. Ko Tautoro, Te Pito o Tōku Ao. A Ngāpuhi Narrative. Auckland: Auckland University Press.
- HW
Waititi, H.R. 1968. Te Rangatahi 1. Wellington: Government Printer.
- HW
Waititi, H.R. 1969. Te Rangatahi 2. Wellington: Government Printer.
- HWM
Mahupuku, Hikawera Wiremu. (n.d.) Whakapapa Tupuna. Unpublished manuscript.
- Inoi
Te Komiti mo te Whakapuaki i te Mohiotanga kit e Karaiti. 1951.Te Pukapuka o Nga Inoi me era atu Tikanga a te Hahi o Ingarani. Ranana: Te Komiti mo te Whakapuaki it e Mohiotanga kit e Karaiti.
- JM
Martin, Jennifer. 20013. ‘He kura-hāpainga, he kura-waka, he kura-kōrero, he kura-huna, He Kura-Kura.’ AUT University: PhD thesis
- JPS
Journal of the Polynesian Society. 1892-2010
- K
Kāretu, T. 1993. Haka The Dance of a Noble People. Auckland: Reed.
- Kāretu
Kāretu, T.S. 2009. ‘Tā te ipoipo.’ He Papa Huia presentation, AUT University, 17 November 2009.
- Kāretu
Kāretu, T.S. 2010. ‘Ngā waiata whakangahau a te hunga mate.’ Unpublished paper.
- KR
Ka‘ai-Mahuta, R., Ka‘ai, T. & Moorfield, J. (eds.) 2013. Kia Rōnaki: The Māori Performing Arts. Auckland: Pearson.
- M
Ngata, A.T. & Pei Te Hurinui Jones. Ngā Mōteatea The Songs. Third edition. Auckland: Auckland University Press Part 1: 2004, Part 2: 2005, Part 3: 2006, Part 4: 2007.
- MT
Tau, Te Maire. 2011. I Whānau Au Ki Kaiapoi. The Story of Natanahira Waruwarutu as recorded by Thomas Green. Dunedin: Otago University Press.
- NM
Sir George Grey. 1928. Nga Mahi a nga Tupuna. Third edition. New Plymouth: Thomas Avery & Sons.
- N
Pohatu, Nepia. 1930. Memoir Supplement. Te Wānanga. Vol. 1, No. 2. pp.141-260.
- Ng
Ngata, Hōri M. 1993. English-Maori Dictionary. Wellington: Learning Media.
- NIT
Pei Te Hurinui. 1995. Ngā Iwi o Tainui. Auckland:Auckland University Press.
- NP
H.M. Mead & N. Grove. 2001. Ngā Pēpeha a ngā Tīpuna. Wellington: Victoria University Press.
- NToI
Gore Browne, T. 1858. Ko Nga Ture o Ingarani. Ākarana: Te Kawana o Niu Tirani.
- NW
Te Taura Whiri i te Reo Māori. 1991. Ngā Whatiwhatinga. Te Whanga-nui-a-Tara: Te Taura Whiri i te Reo Māori.ache
- NWH
Kāretu, T.S. 1978. Ngā Waiata me ngā Haka a Tāua a te Māori. Hamilton: Te Whare Wānanga o Waikato.
- Pa
Te Tāhuhu o te Mātauranga. 1996. Pāngarau i roto i te Marautanga o Aotearoa. Te Whanganui ā Tara: Te Pou Taki Kōrero.
- Pēhi
Best, E. 1942. Forest Lore of the Maori. Wellington: Polynesian Society.
- PK
Te Taura Whiri i te Reo Māori. 2008. He Pātaka Kupu: Te Kai a te Rangatira. North Shore: Raupo.
- Popi
Pope, James. 1887. Te Pukapuka Kura Maori. Poneke: Kaita a te Kawanatanga.
- Popi
Pope, James. 1896. Te Ora mo te Maori. Poneke: Kaita a te Kawanatanga.
- PT
The Bible Society in New Zealand. 1952. Ko Te Paipera Tapu. Wellington: The Bible Society in New Zealand.
- Pu
Te Tāhuhu o te Mātauranga. 1996. Pūtaiao i roto i te Marautanga o Aotearoa. Te Whanganui ā Tara: Te Pou Taki Kōrero.
- Rātaka
Kinney, J. (2019). Te Rātaka a Tama Hūngoingoi [Diary of a Wimpy Kid] (H. Jacob. Transl.). United States: Puffin.
- Rewi
Rewi, P. 2005. Te Ao o te Whaikorero. Unpublished PhD thesis, University of Otago.
- RK
Kaa, Te Ohorere & Wiremu. 1994. Nga Kōrero a Reweti Kohere Mā. Wellingtom: Victoria University Press.
- RM
Maunsell, R. 1894. Grammar of the New Zealand Language. Fourth edition, Auckland: Upton & Co.
- RP
He Kupenga Hao i te Reo. 2009. Te Reo Putaiao. Te Whanga-nui-a-Tara: Te Tāhuhu o Te Mātauranga.
- RR
Karetu, T.S. 1974. Te Reo Rangatira. Wellington: Government Printer.
- RT
Stephens, Māmari & Mary Boyce. 2013. He Papakupu Reo Ture A Dictionary of Māori Legal Terms. Wellington: LexisNexis NZ Ltd.
- RTA
He Kupenga Hao i te Reo. 2014. Te Reo o Ngā Toi Ataata. He Tauira Papakupu. Papaioea: Te Tāhuhu o Te Mātauranga me He Kupenga Hao i te Reo.
- RTP
He Kupenga Hao i te Reo. 2015. Te Reo o Ngā Toi Puoro. He Tauira Papakupu. Papaioea: Te Tāhuhu o Te Mātauranga me He Kupenga Hao i te Reo.
- Ruānuku
Coelho, P. (2020). Te Ruānuku [The Alchemist] (H. Kelly. Transl.). New York: Harper Collins.
- S
Stowell, H.M. (Hare Hongi). 1911. Maori-English Tutor and Vade Mecum. Christchurch, Wellington & Dunedin: Whitcombe & Tombs.
- T
Mitchell, J.H. 1944. Takitimu. Wellington: Reed.
- TAH
Te Ao Hou. Numbers 1-76.
- Tione
Lynette Townsend. 'Rupe, Carmen Tione', Dictionary of New Zealand Biography (T. H. Mason, Transl.) , first published in 2018. Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, https://teara.govt.nz/mi/biographies/6r6/rupe-carmen-tione (accessed 12 February 2021)
- TKI
Ministry of Education. Te Kete Ipurangi.
- To
Te Tāhuhu o te Mātauranga. 1999. Ngā Toi. Te Tauākī Marautanga He Tauira.Te Whanganui ā Tara: Te Pou Taki Kōrero.
- Toi
Melbourne, H. 1991. Toiapiapi: he huinga o ngā kura pūoro a te Māori. Te Whanganui a Tara:Titi Tuhiwai.
- Tr
Transactions of the New Zealand Institute.
- TRM
Te Tāhuhu o te Mātauranga. 1996. Te Reo Māori i roto i Te Marautanga o Aotearoa. Whananui ā Tara: Te Pou Taki Kōrero.
- TRP
He Kupenga Hao i te Reo. 2010. Te Reo Pāngarau. Putanga Tuarua. Te Whanga-nui-a-Tara: Te Tāhuhu o Te Mātauranga me He Kupenga Hao i te Reo.
- TT
Tikao, TT & H. Beattie. 1990. Tikao Talks: Ka Taoka Tapu o Te Ao Kohatu. Treasures from the Ancient World of the Maori. Auckland: Penguin books.
- TTR
Orange, C. (ed.). 1990-2000. Ngā Tāngata Taumata Rau. Auckland University Press & Te Tari Taiwhenua Volume 1 1990, Volume 2 1994, Volume 3 1996, Volume 4 1998, Volume 5 2000.
- TTTT
Walker, Piripi & Huriana Raven (eds) 2006. Te Tū a Te Toka: He Ieretanga nō ngā Tai e Whā. Te Whanga-nui-a-Tara: Toi Māori Aotearoa.
- TTW
Te Taura Whiri i te Reo Māori. 2004. Tauākī Whakamaunga Atu 04-08. Te Whanga-nui-a-Tara: Te Taura Whiri i te Reo Māori.
- TWK
Te Wharekura. Wellington: Learning Media. Numbers 1-61
- W
Williams, William. 1852. Dictionary of the New Zealand Language. Second edition. London: Williams and Norgate.
- W
Williams, Herbert W. 1971. Dictionary of the Maori Language. Seventh edition. Wellington: GP Publications.
- Wh3
Moorfield, J.C. 2003. Te Whanake 3 Te Māhuri. Auckland: Pearson Education New Zealand.
- Wh4
Moorfield, J.C. 2004. Te Whanake 4 Te Kōhure. Auckland: Pearson Education New Zealand.
- White 1
White, J. 1887. Ancient History of the Maori. Vol. I. Wellington: Government Printer.
- White 2
White, J. 1889. Ancient History of the Maori. Vol. II. Wellington: Government Printer.
- White 3
White, J. 1889. Ancient History of the Maori. Vol. III. Wellington: Government Printer.
- White 4
White, J. 1889. Ancient History of the Maori. Vol. IV. Wellington: Government Printer.
- White 5
White, J. 1888. Ancient History of the Maori. Vol. V. Wellington: Government Printer.
- White 6
White, J. 1890. Ancient History of the Maori. Vol. VI. Wellington: Government Printer.
- WT
Tāwhai, Wiremu. 2013. Living by the Moon. Te Maramataka a Te Whānau-ā-Apanui. Wellington: Huia.
- WW
Smith, S.P. 1913. Lore of the Whare-wānanga. Part 1 – Te Kauwae-runga. New Plymouth: Polynesian Society
- WW
Smith, S.P. 1915. Lore of the Whare-wānanga. Part 2 – Te Kauwae-raro. New Plymouth: Polynesian Society
He paetukutuku
Ipukarea
http://teipukarea.maori.nz
NZH
http://www.nzhistory.net.nz/browse/people/atoz
Te Ara
http://www.teara.govt.nz
Ngā pūtake o ngā tauira rerenga kōrero
Mehemea kua unuhia mai he tauira rerenga kōrero i tētahi pukapuka o runga ake nei, ka tāpirihia te whakapotonga o te ingoa i waenga i ētahi taiapa pewa kei te mutunga o te tauira. Whai mai ana te tau i tāia ai te pukapuka i te whakapotonga o te ingoa (kei runga ake nei) me te whārangi. Hei tauira: (TWMNT 28/5/ 1873:60). Ko te nama kē o te putanga ka tuhia hei whakakapi mō te tau mō Te Ao Hou me Te Wharekura. Hei tauira: (TAH 58:9). Ka tuhia te putanga kei mua o te tau mō He Muka. Hei tauira: (HM 4/2009:3). Tāpirihia ai te tau i tirohia ai te paetukutuku ki te ingoa. Hei tauira: (Te Ara 2015). Mehemea he kōrero ā-waha ka tuhia te ingoa o te tangata me te tau. Hei tauira: (Kāretu 2011).
Ngā pūtake o ngā kōnae oro
I te marama o Whiringa-a-rangi, tau 2015, i tīmataria te hopu i te whakahua o ia kupu matua o te papakupu nei kia taea e ngā ākonga o te reo te whakahua tika. Māringanui tātou i whakaae mai ētahi kaikōrero matatau o te reo, arā, ko Te Wharehuia Milroy rāua ko Te Haumihiata Mason, ki tā mātou tono hei whakaoti i te mahi nei. Tēnā rawa atu kōrua.
Nā McPherson Natural History Unit me Viking Seven Seas Ltd. ngā tangi a ngā manu me ngā kararehe i hopu. Kāore he utu mō ēnei. Nō reira, tēnei te mihi atu mō ā koutou oha mai.